Εκκλησίες και Μονές

Μονή Παναγίας της Καρυδιανής

Η θέση της Mονής

Η Μονή Καρυδίου βρίσκεται στην περιοχή του δημοτικού διαμερίσματος Μύθων του Δήμου Ιεράπετρας, δυτικά της πόλης και βορειοδυτικά του χωριού Μύθοι, σε οδική απόσταση, μέσω Μουρνιών και Ρίζας, 6 περίπου χιλ., σε υψόμετρο 750 μ.. Για όσους προτιμούν την οδοιπορία υπάρχει μονοπάτι πρόσβασης μέσω των τοποθεσιών Οξά, Λενικά, Κάστελλος, Αβατουλάς, Καρύδι, δύο περίπου ωρών διαδρομή κοπιαστική και δύσκολη, ανατολικότερα της προηγούμενης διαδρομής.
Η τοποθεσία Καρύδι είναι ένα ονειρικό τοπίο, ένα μικρό πλάτωμα στις νότιες υπώρειες των Λασιθιώτικων βουνών, που μοιάζει με μπαλκόνι στα φρύδια της Δίκτης.
Από εδώ μπορεί κανείς να απολαύσει το πανέμορφο θέαμα της κοιλάδας του ποταμού Σαραντάπηχου και ν' αγναντέψει σε μεγάλο βάθος το Λιβυκό, στο οποίο σαν μια αδρή γραμμή χαράσσεται το Γαϊδουρονήσι, η αρχαία Χρύσα, με την «ουρά» του στο ανατολικό του άκρο, το Μικρονήσι, την αρχαία Λητύη.
 

Το μάτι του παρατηρητή φτάνει ως πέρα μακριά στο βάθος της ανατολής, όπου αντικρίζει σαν μια γκρίζα ανοιχτόχρωμη κηλίδα την Ιεράπετρα, ενώ στην απέναντι οριογραμμή Μαλλών-Ανατολής αφήνεται στην κυριαρχία του πανοράµατος των αισθήσεων
Η ονοµασία της περιοχής Καρύδι είναι φυτωνυµική. Προέρχεται σίγουρα από το καρποφόρο δένδρο καρυδιά, που υπάρχει σε µεγάλο αριθµό, παλαιότερα ίσως και σε µεγαλύτερο. Κάπου στη µέση του πλατώµατος αναβλύζουν τα κρυστάλλινα και γάργαρα νερά µιας πηγής, που παλαιότερα τουλάχιστο, πριν το περισσότερο µέρος των νερών της µεταφερθεί στους Μύθους για ύδρευση, έδινε ζωντάνια σ' ολόκληρη την περιοχή, όπου οργίαζε η βλάστηση και υπήρχαν πολλοί κήποι. Κυρίαρχα καρποφόρα δένδρα ήταν εκτός από την καρυδιά, η συκιά, η αχλαδιά, η αµυγδαλιά κ. ά., ενώ από τα δασικά δένδρα κυρίαρχη θέση κατέχουν οι πρίνοι και τα πεύκα.
Από τη βόρεια άκρη του πλατώµατος άρχιζε το µεγάλο πευκοδάσος των Λασιθιώτικων βουνών, που κορυφωνόταν στην περιοχή Πελεκίδι, µε σκουροπράσινες πινελιές στον απολαυστικό πίνακα της καρυδιανής φύσης κάποια θεόρατα πρινάρια, ενώ από τη βορειοανατολική πλευρά του µια λουρίδα οµαλής γης φέρνει στους παλιούς παραθεριστικούς οικισµούς Αγία Μαρίνα, του δηµοτικού διαµερίσµατος Μεταξοχωρίου (Παρσά) και Μινό των Μύθων. Από τη δυτική αντίθετα φράσσεται από το µεγάλο λόφο Μαρουλοκεφάλα, που κρύβει τα χωριά Ρίζα, Μουρνιές και Γδόχια και το ανατολικό άκρο της επαρχίας Βιάννου. Ανάµεσα στη Μαρουλοκεφάλα και το Καρύδι ρέει ο χείµαρρος της Συρκωµένης, το ρυάκι, που κατεβαίνοντας, µε ανατολική διεύθυνση, διασχίζει τους Μύθους και καταλήγει στον ποταµό Σαραντάπηχο.
Μέσα σ' αυτή την πανέµορφη φύση, λίγα µόλις µέτρα δυτικά της πηγής, σε µια ήσυχη γωνιά, είναι κτισµένη η Μονή της Παναγίας της Καρυδιανής, σε µια φύση που από µόνης της φέρνει τον άνθρωπο κοντά στο Θεό και τον οδηγεί σε θεία «µέθεξη».
Στη θέση αυτή οι ευλαβείς κτίτορες της Μονής εναπόθεσαν την ευσέβειά τους στην Παναγία κτίζοντας τη Μονή που φέρει το όνοµά της.

Η Παναγία η Φανερωμένη

Σε απόσταση 4 χιλιομέτρων από τη θάλασσα, στο βουνό πάνω από τα Γουρνιά, είναι κτισμένη μέσα σε βράχους και σπηλιές η Παναγία η Φανερωμένη.
Ο ναός είναι δίκλιτος και τιμάται σαν κοίμηση της Θεοτόκου και σαν Ζωοδόχος Πήγη. Από όσα γράφουν οι ιστορικοί , η αρχική ίδρυση της μονής ανάγεται πριν το 1275 και είναι η αρχαιότερη μονή στην ανατολική Κρήτη. Η παράδοση αναφέρει ότι το πρώτο κρυφό σχολειό στην Κρήτη ήταν στη Φανερωμένη.

Η Παναγία η Παπλινού

Ανατολικά της Ιεραπετρας, 3-4 χιλιόμετρα, βρίσκεται κτισμένη η Παναγία η Παπλινού, ένα μοναστήρι που παλιά ήταν γυναικεία μονή, σήμερα όμως είναι ξωμονάστηρο.
Δεν μπορούμε να ξέρουμε πότε ιδρύθηκε σαν μονή. Υπάρχει όμως μια επιγραφή που μας δείχνει την ανακαίνιση της μονής που έγινε στα 1841. Η εκκλησία της γιορτάζει στις 15 Αυγούστου.

Η Παναγία Βρυωμένου Μεσελέρων

Περίπου μια ώρα ανατολικά του χωριού Μεσελέροι ήταν παλιότερα η μονή του Βρυωμένου. Σήμερα είναι ερειπωμένη και δεν διατηρούνται πολλά πράγματα από τη μονή.
Η εκκλησία φαίνεται παλιά κτισμένη, πριν από το 1500. Έχει βρεθεί μια επιγραφή γραμμένη κατά το αρχαϊκό αλφάβητο, όπως ακριβώς και οι δυο επιγραφές της μονής Τοπλού.
Σε μια άλλη επιγραφή αναφέρεται πως η ανακαίνιση της μονής έγινε στα 1402 και από αυτό βγαίνει το συμπέρασμα πως η μονή ιδρύθηκε πολύ πριν το 1400 και επί ενετοκρατίας. Και η μεσογειακή θέση της μονής στηρίζει την άποψη ότι η μονή ιδρύθηκε στην ενετοκρατία γιατί τότε κτίζονταν οι μονές σε χώρους απομακτυσμένους που να μην ελέγχονται από την κατεχόμενη περιοχή. 

Η Παναγία η Εξακουστή

Κοντά στις Μάλλες βρίσκεται μια γραφική τοποθεσία, το μοναστήρι της Εξακουστής ή Παναγία η Εξακουστή.
Το πότε έγινε η μονή δεν είναι ακριβώς γνωστό, το μόνο βέβαιο είναι πως το καμπαναριό έγινε στα 1882 και τότε πριν 2-3 χρόνια πιθανολογείται η ίδρυση της μονής.
Ο ηγούμενος της μονής Ανανίας ή Χατζή Ανανίας που έζησε εκεί πολλά χρόνια (έχει ταφεί σε μια γωνιά του μοναστηριού) φαίνεται πως ήταν ο ανακαινιστής της μονής γιατί προϋπήρχε μονύδριο που ερειπώθηκε και αυτό φαίνεται από τη φράση «ανακαινίσθη» σε κάποια επιγραφή. Υπήρχε επομένως, εκεί, ένα εξωκλήσι και ήταν ένα μετόχι της μονής Αρμού που ήταν βεβαιωμένα παλαιότερο μοναστήρι και ήταν έδρα του επισκόπου Ιεράπετρας και Σητείας και αποτελούσε ιδιοκτησία της επισκοπής Ιεροσητείας.
Στα 1863 ήταν ηγούμενος ο Ιωαννίκιος Ανδρουλάκης και κατόρθωσε με τη δραστηριότητά του και με τη βοήθεια των χριστιανών, ιδιαίτερα του χωριού Μαλλών να πλακοστρώσει τον περίβολο και να κτίσει 14 νέα κελιά και ακόμη ανακαίνισε την εκκλησία , το καθολικό της μονής και το παρεκκλήσι, φύτεψε δέντρα, έφερε νερό και ηλεκτρικό ρεύμα στο μοναστήρι. Ακόμη, επίπλωσε τα κελιά ώστε να μπορεί να στεγάσει 20 οικογένειες.

Η μονή Ψάθης

Βοριοανατολικά της μονής Παπλινού, κοντά στο χωριό Άγιος Ιωάννης και μέσα σε κτήματα που παλιά ανήκαν στο Πατριαρχείο Αλεξάνδρειας από αφιέρωση ενός κληρικού ιερέως, ιρδύθηκε πριν 120 χρόνια περίπου ένα μικρό μοναστήρι που ήταν και μονή καλόγερων και ετιμάτο στο όνομα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και ονομάστηκε μονή Ψάθης από την τοποθεσία που λέγεται Ψαθί ή Ψάθη.
Τα κτήματα του Πατριαρχείου τα πήραν δυναμικά στα 1871 οι κάτοικοι του Αγίου Ιωάννου, τα παραχώρησαν στην κοινότητά τους η οποία φρόντισε να εγκατασταθούν καλόγηροι και να φροντίζουν και να καλλιεργούν την κτηματική περιουσία.